by raj
किरात राई यायोक्खा हङ्कङको निकट भविस्यमा सम्पन्न हुन लागिरहेको अधिवेशनले हङकङको वातावरण तातिन थालेको सन्दर्भमा किरात राईहरुको परम्परागत रितीरिवाज र धर्म संस्कारको विषयले निकै चर्चा पाएकोछ । नयाँ पदाधिकारीहरु छानिने बिषयमा पनि यस विषयले प्रमुख स्थान लिने कुरा स्पष्ट रुपमा देखा परेकोछ । यस अवस्थामा सुसुप्त अवस्थामा रहेर बसेको कट्टर परम्परावादी बिचारले ब्युतनु पर्ने अवस्था सृजना भएको छ भने अन्य धर्ममा समेटिएकाहरु पनि राईको नाताले स्थान पाउनु पर्ने अभिमत प्रकट गर्न थालेकाछन् ।
किन निस्के कट्टर परम्परावादीहरुः
१। संस्कारमा अतिक्रमणः
किरात राई यायोक्खा लगायत जातिय संघ संस्थाहरुको मुल ध्येय नै सम्बन्धित जातिहरुको परम्परागत धर्म संस्कार रितिरिवाज भाषा र लिपिको उत्थान संरक्षण र सम्वद्र्धन गर्नु हो । यसको उपादेयता भने पहिचान हो । त्यसैले यस्ता संघ वा संस्थाहरुको प्रस्तवनामा नै यी कुराहरु प्रमुखताकासाथ किटान गरिएको हुन्छ । आज बिज्ञान प्रविधि सामाजिक विकास र संचार ले आम मानिसहरुको जिवन शैली र सोचाइमा आमुल परिवर्तन आई रहेको छ । यस अवस्थामा किरात राईहरु पनि अनेकौ आधुनिक बिचार र नयाँ धर्महरुले प्रभाव पर्नु अस्वभाविक होइन । यस्तै किसिमका प्रभावहरुको प्रतिरोध नै त होइन आफ्नो पहिचान र पुर्खौली संस्कारको संरक्षणको लागि यि जातिय संस्था स्थपना गर्नु परेको हो । हालसम्मको अवस्थामा यस संस्था किरात राई यायोक्खा राई जाति भित्रका सबैबिचार धर्म र संस्कार भएका राईहरुले साझा मन्चको रुपमा पनि लिइदै आइएको थियो । विभिन्न धर्म र संस्कार ग्रहण गरेको राईहरुलाई पनि किरात राई यायोक्खा भित्र रहनमा कुनै बन्देजको सिमा रेखा कोरिएको थिएन । तर जब किरात राईहरुको मौलीक संस्कार माथि आफुले अन्य धर्मबाट प्राप्त गरेको संस्कारगत तौर तरिकाहरु लागु गर्ने चेष्टा गरियो यसबाट मौलिक संस्कारको पक्षपाति अर्थात किरात राई यायोक्खाको स्थापनाको मुल आसयलाई आत्मासाथ गर्न चाहने राईहरुलाई सह्य भएन जुन स्वभाविक पनि हो । हुन पनि यदी सत्यहाङ्गमाको मण्डलीमा गएर अन्य धर्ममा लागेका राईहरुले उसको धार्मिक रिति अनुसार यसो गरौ उसो गरौ भनियो भने कस्तो होला हेवेन्लीपाथको मण्डलीमा अन्य राईहरु गएर भक्तराईको तस्बिरको सट्टा यलम्बरको फोटो राखौ र यसैलाई पुजा गरौ भनियो भने के पाच्य होला
२। चुला पुजा एक इस्युः
बिदेशको ठाउँमा आफ्नो परम्परागत संस्कार गर्ने स्थानको रुपमा हंगकंगमा पनि एक सामुहिक चुलाको स्थपना गरिएकोछ । यसलाई वर्षेनी उघौली र उभौलीमा पुजा गर्ने गरिन्छ । कुनै राई जातिहरुको विवाह भएमा यही चुलामा देखाउने पनि गरिन्छ । सर्वविदितै छ चुला पुजा गर्दा कुखुराको भाले चढाउने हाम्रो परम्परागत चलन छ । तर काटमार नगर्ने र जाँड रक्सी पनि सेवन नगर्ने धर्ममा लाग्नु भएका केहि किरात राईहरुको पहलमा अव आइन्दा यहाँ भाले काटेर भोग नदिने फलफुल चढाएर पुजा गर्नु पर्छ भन्ने कुराको प्रस्ताव आयो । सबैको कुरालाई समेटेर जानु पर्छ भन्ने मान्यता राख्ने पदाधिकारीहरुको पहलमा मध्यम मार्ग अपनाईएको भनेर कुखुराको अण्डाले पुजा गर्ने कुरा पारित भयो । यसले सारा हंगकंगवासि राईहरु विच एकप्रकारको खैलाबैला मच्चियो । साराका सारा राईहरुको स्वतः स्फुर्त भेलाहरु भयो । यस विषयलाई यथा अवस्थामा निर्णय फिर्ता नलिए बिषेश अधिवेशन डाकी हाल्नु पर्ने सम्मको अवस्था सृजना भयो । यस्तो अवस्था सृजना भएपछि किरात राई यायोक्खाले निर्णयलाई उल्ट्याई अण्डा होइन भाले नै भोग दिएर पुजा गर्नु पर्ने निर्णय गरेपछि स्थीतीले साम्य रुप लिएको थियो । भाले चढाउनु पर्ने ठाँउमा अण्डा चढाउनु कुनै अनौठो होइन । गाउँघरमा पनि भाले नभएको अवस्थामा भालेको प्रतिकको रुपमा अली लाम्चो खालको अण्डा चढाउनै गरिएकै हौ तर यहाँ भनै यस प्रस्ताव स्वनामधारी भगवान हरुको चेलाहरुबाट आएको प्रस्ताव भएकोले यसलाई धर्म र संस्कार प्रतिको अतिक्रमणको रुपमा देखिएकोछ । नियतबश यस संस्थामा बिस्तारै आफ्नो धर्मको प्रभाव फैलाउन मिशन लिएर आएको जस्तो देखिएकोले ब्याबहारिक रुपमा सजिलो हुँदाहुदै यो अण्डा चढाउने प्रस्ताव अमान्य भएको हो । अव आउँदा बन्ने कार्यसमितिमा सनातन किरात राईहरुको बाहुल्य भएको कार्य समिती बनेमा वा सबैको सहमतिमा अधिवेशन हलमा पुनः भालेको ठाउँमा आवस्यकता अनुसार अण्डाले पनि पुजा गर्न सकिने ब्यावस्था गरे केहि फरक पर्दैन । तर अन्य कसैको धर्मको आदेशमा होइन ।
गढिमाईको पशुवलीः
यसैसँग मिल्ने एउटा प्रशंग बारा जिल्ला स्थित गढिमाई मेलामा हजारौको संख्यामा भएको पशुवलीलाई लिन सकिन्छ । यसलाई पशु अधिकारवादी देखी हालसम्म निराहार बसेको भनिएको राम बहादुर बंजनले यस पशुवली रोक्न अभियान नै चलाए । यो अतिवादी भएर गरिनेवलीको लागि अति राम्रो अभियान हो तर अभियानको क्रममा उनले मेला ब्यावस्थापन पक्षले पशुवली नरोके अलौकिक चमत्कारीक शक्ती प्रयोग गरेर भएपनि यो पशुवली रोकिने छ भनेर घोषणा गरे । तर त्यहाँ पशुवली रोकिएन वलीमा चड्ने पशुको संख्या घटेन बरु झन बढेर गयो ।
पशुवली रोक्ने अभियानमा लागेका रामबहादुर बम्जन आफै पलायन भएर गए । उनि वास्तवमै कता गएहोलान भनेर जिज्ञासा भइ रहेको अवस्थामा राजमार्गको किनारामा एकजना युवतीसँग रातको समयमा प्रहरी गस्तीले भेट्यो । जति नै सही र जायज कुरालाई पनि लागु गर्न त्यसलाई आडम्बरी धर्म र चमत्कारिक कुराको आड लिइयो भने त्यसको नकारात्मक परिणाम निस्कन्छ भन्नेकुराको प्रमाण हो यो ।
३। कथित भगवानका दुतहरु प्रति अनास्थाः
चुला पुज्दैमा त्यसमा पनि भालेको भोग नै चढाएर हाम्रो मरेको पितृ आएर खुसी भइ नै हाल्ने भन्ने विश्वास हामी मध्ये कसैलाई छ पनि कसैलाई छैन पनि होला । कोहि नास्तिक भौतिवादी छौ कोहि आस्तिक अध्यात्मवादी पनि छौ । कसैले देखेर आएको छैन मरेपछि के भइन्छ । तर यो हाम्रो संस्कार सँग गाँसिएको कुरा हो । कुनैपनि संस्कार हट्न वा विस्थापित हुन त्यो भन्दा राम्रो अर्को धर्म वा संस्कार आउनु सक्नु पर्छ । हाल यहाँ त्यसको बिकल्प दिन भनेर स्थापना हुन खोजेको किरात धर्म भनिएको सत्यहाङ्गमा र हेवेन्लीपाथ अत्यान्तै हावादारी र हाँस्यस्पद लाग्ने खालका छन् । जस्तो हेवेन्ली पाथको एउटा शुत्र अनुसार आँखा चिम्म गर्दा मनले देख्ने गरेको कल्पनामा आउने गरेको हिमाल र पहाडलाई स्वर्ग मानेर स्वर्गमा पुगेको स्वांग गरिन्छ । भिर र रुखबाट हाम फाल्दा प्वाख जस्तै हलुका भई भुइमा झरेको र नमरेको खोलाले पनि नबगाएको भन्ने भक्त राई उर्फ ओमनन्दको हावादारी कुरामा बिश्वास गरिन्छ । उता सत्यहाङ्गमा तर्फ भने दुनियामा पर्लय हुनेछ र आफुबसेको इलाम स्थित बाजोमा रहेको आश्रम वरीपरी बस्ने मात्र बाँच्नेछन भनेर सामान्य जिवन बिताइ रहेका ८ ९ हजार मान्छेहरुलाई सुकुम्बासी र शरणार्थि बनाउने आत्मानन्दलाई सामान्य राईहरुले बिश्वास गर्न सक्ने कुरै छैन । त्यसमाथि उसका अनुयायीहरुले आफ्नो परम्परागत शैली माथि धावा बोल्नु खोज्नु नै हाल सामान्य अवस्थाका राईहरु कट्टरबादी जस्ता देखिएका हुन ।
४। अन्यसंस्थाको अवस्थाः
यस्तो त्रास हुनुको अर्को कारण हो यहाँको किरात याक्थुम चुम्लुङ्गको हालको अवस्था । राईहरु जस्तै प्रकृति पुजक लिम्बुहरुको जातिय संस्था किरात याक्थुम चुम्लुङ्गको विधानको प्रस्तावनामा के छ लिम्बुहरुको परम्परागत धर्म र संस्कृतीको संरक्षण र सम्वद्र्धन गर्ने भन्ने छ कि छैन तर हाल आएर यहाँ भने किरात धर्मको वकालत गर्ने उही आत्मानन्द िलंदेनको धर्मलाई अंगिकार गर्नेहरुको वर्चश्व रहेको छ । तर त्यहाँ संस्कारगत कुरामा ज्यादै बाझि हाल्ने किसिमको विधिविधान नभएको वा त्यस्तो विधिविधान गर्नु पर्ने अवस्था नआएकोले त्यहाँ याक्थुम्बा भनेर चिनिएका सबैजना समेटिन सफल भएको जस्तो देखिएकोछ । जस्तो सनातन लिम्बु धर्मालम्बीहरुमा पनि न्वागीको बेला मारकाट गर्न वा फुलफलेदो चढाउन हुने दुवै अवस्थाहरु रहेका छन् । यसरी उनिहरुको फुलफलेदोले पुजा गर्ने कृयालाई कोरा पुजा भनिन्छ । तर हाम्रो राईहरुमा भने त्यस्तो अवस्था छैन । यहाँका राईलाई यहाँको यायोक्खामा पनि कतै यस्तै सेता वस्त्रधारीहरुको वर्चस्व भएर प्रकृति पुजाको ठाउँमा एकजना ब्याक्तीको फोटोको पुजा गर्नुपर्ने अवस्था त आउँदैन भन्ने भय हुनु स्वभाविक हो । त्यसैले यो सबै धर्ममा लागेका राईहरुको साझा चौतारी बनी रहेको हालको अवस्थामा सनातन धर्म र संस्कार प्रति कट्टर भएर अतिवादी हुने अवस्था सृजना भएको जस्तो देखिएको छ ।
को हून फुलफलेदोको पक्षपातिः
माथि उल्लेख गरिएका सत्यहाङ्गमा र हेवेन्लीपाथका अनुयायीहरु नै फुलफलेदोका पक्षपातिहरु हुन ।
आज पुर्वको लिम्बुवानमा किरात धर्मको नयाँरुप लिएर आएको दावा गर्दै आत्मानन्द िलंदेन यसका प्रवर्तक भएर उदाएकाछन् । उसको वरीपरी ८९ हजारका संख्यामा उसका अनुयायीहरु शिविर जस्तो घरहरुमा एकैठाउँमा बस्दै आएका छन् । अन्यत्र देश बिदेशमा पनि उनका चेला र बिश्वासिहरु रहेका छन् । माथि नै भनियो कि अव संसारमा महापर्लय हुनेछ र मेरो आश्रमको वरीपरी बस्नेहरु मात्र बाँच्नेछन भनेर हावा पिटेपछि आफ्नो जायजेथा कौडिको दाममा बेचेर यहाँ शरणर्थि जस्तो जिवन बिताउन बाध्य भएका छन् । यहाँ हंगकंगमा पनि उसको चेलाहरु रहेकाछन् । यस धर्मालम्बहिरुले चुलामा आफ्नो पितृ पुजा गर्दैनन् अर्थात उनिहरुको धर्ममा चुला पुजा नै हुदैन । जाँड रक्सी र माछामासु पनि खाँदैनन् तर यहाँका धेरै जसो चेलाहरुले भने खाने गरेका छन् । । किरातहरुको मुल धर्म प्रकृतिको पुजा भन्दा आत्मानन्द िलंदेनको ब्याक्ती पुजा गर्दछन् तस्बिर मै भएपनि ।
त्यसै गरि यहि आत्मानन्द समुहबाट फुटेर बनेको किरात धर्मको अर्को झुण्ड हाल आएर हेवेन्ली पाथ भनेर चिनिएका छन् । शुरुमा किरात धर्म भनिए पनि अन्य जाति हरुलाई पनि समेट्ने मनसायका साथ यसको शिद्धान्तलाई अलि तोडमोड गरि नाम पनि हेवेन्ली पाथ अर्थात स्वर्गिक मार्ग नाम राखेको यो समुहको प्रमुख भने उदयपुर मैनामैनीका भक्त राई हुन । आफ्ना अनुयायीहरुको बिचमा सुप्रीम माष्टर गड एन्जेलको नामले चिनिने गरेको भक्त राईले किरात धर्म भन्ने शब्द झिकेर नाम पनि ओमनन्दबाट सुपि्रममाष्टर गडएन्जेल भएपछि अन्य जातिहरु पनि केहि मात्रामा उनको अनुयायी बनेका छन् । उनको मुल धर्ममा पनि प्रकृतिको पुजा हुदैन जाँड रक्सी चल्दैन र पितृ पुजा तथा चुला पुजा हुदैन । बरु पुजा हुन्छ त उही भक्त राईको तस्बिरको हुन्छ । तर हंगकंगमा रहेका धेरै जसो उसका अनुयायीहरुले भने जाँड रक्सी र माछा मासु छाडेका छैनन् । उसको शुत्र अनुसार आँखा चिम्म गरेर ध्यानमा बस्दा स्वर्गमा पुगिने हिप्नोटिज्मको तौर तरिका पनि बडो हास्यस्पद र हावादारिपुर्ण छ । उनको बारेमा केहि कुराहरु माथिनै पनि उल्लेख गरिएकोछ ।
आज स्वानाम धारी भगवानहरुको बिगबिगी छ । यसको संख्या एसियामात्र चारहजारको हाराहारीमा पगेको अनुमान गरिएकोछ । यस्ता धर्मका ठेकेदार वा इश्वरको दुत भनेर स्वघोषणा गरेर हिड्ने सुपि्रम माष्टर गड एन्जेल होस वा आत्मानन्द िलंदेन भनौं उनीहरुमा रहेको वाक चातुर्य तर्क र सुधार जस्ता लाग्ने केहि मध्ये जाँड रक्सी र काटमार गर्नु नहुने कुरा पनि एक हो । साराका सारा मावन जातिको जिवन शैलीको एक हिस्सा बनेको जाँडरक्सी र माछामासु सेवनलाई बैज्ञानिक र नैतिक शिक्षाको भरमा नियन्त्रण र मानव उपयोगी बनाउन सकिन्छ तर कुनै पनि स्वनामधारी भगवानको सन्देशको भरमा परेर होइन । यसको ज्वलन्त हो उनकै चेलाहरुले पनि यो माछा मासु र जाँड रक्सी छोडेका छैनन् । तर अचम्मको कुरा के छ भने माछामासु चाही खाने तर काटमार नै गर्न नहुने भनेर अर्काको संस्कारमा धावा बोल्नु कतिसम्म अमिल्दो र हाँस्यस्पद कुरा हो ।
राई शब्दले समेटिने कि धर्म संस्कारले
किरात र्राई यायोक्खा जातिय संस्था भएकोले र्राई भनेर चिनिएका सबै र्राईहरु यसभित्र समेटिन सक्छन् । हालसम्म यस्तै भइ रहेको पनि छ । तर यति हुदाहुदै पनि यसको प्रस्तवनामा र्राई जातिहरुको धर्म संस्कार भाषा लिपिको संरक्षण र सर्म्वर्दन गर्ने भनिएकोले यसको मौलिक धर्म र संस्कारलाई पुणरुपमा मान्न नसकेर अन्य धर्म तथा संस्कारमा लागेपनि यस भित्र पसेपछि यसको मौलीकतामा आँचआउने कुनैपनि कृयाकलाप गरिनु हुन्न । किरात र्राई यायोक्खा गठन गरिंदाको मुल मर्मलाई छुनु चलाउनु हुँदैन । जस्तो कि क्रिश्चियन प्रति आस्थावान र शाइबाबा प्रति आश्थावान केहि र्राईहरु पनि र्राई भएको नाताले समेटिएका छन् तर उनिहरुले र्राईहरुको मौलिक संस्कारमा कुनै हस्तक्षेप वा अनावस्यक चासो दिएका छैनन् । सबैजना र्राईहरु धर्म परिवर्तन गरेर अन्यत्र लागे पनि यसको मौलिक परम्परा बचाउन चाहने एकै जना रहुन्ज्यालसम्म यसको मान्यतामा खलल पुर्याउने अधिकार कसैलाई छैन । फरक मान्यता राख्नेहरुले त्यही अनुसारको संस्था वा मण्डली गठन गरे कसैको टाउको दुखाई पनि हुदैन ।
यसै मान्यता अनुरुप नेपाल लगायत धेरै ठाउँमा बिविध धर्म र संस्कार बोकेका र्राईहरु यस किरात र्राई यायोक्खा भित्र अटाएकै छन पनि । तर फरक धर्म र संस्कारबाट आएका र्राईहरुले यसको मौलितामा कुनै कुरा बोलेका छैनन् । यसलाई साझा मंचको रुपमा लिएका छन् । यहाँ हंगकंगमा पनि यसरी नै सबै धर्म र संस्कारका र्राईहरु समेटिए कै हो तर गत वर्षदेखी यहाँको र्राईहरुको प्रमुख संस्कारको रुपमा रहेको चुला पुजाबाट यहाँको यायोक्खामा पनि स्वनामधारी भगवानको दुत आत्मानन्द र ओमनन्दको प्रभाव ल्याउन खोजिएको भय को कारण सामान्य र्राईहरु कट्टर बन्नु परेकोछ । यसले पनि समग्र र्राई जातिहरुमा त्यती राम्रो परिणाम दिन्छ भन्न सकिन्दैन । तर परिस्थितीले अव स्पष्ट रुपमा कित्ता छुटिएर जानु पर्ने अवस्था पनि आउन सक्दछ ।
अन्त्यमाः
किरात र्राई यायोक्खाको मुल मर्मलाई संरक्षण गर्दै सबै किसिमको र्राईहरुको साझा चौतारीको रुपमा स्थापित गर्न सबै पक्षबाट पहल गरिनु पर्दछ । किरात र्राई यायोक्खा भित्र बसेर गर्नु पर्ने धेरै पक्षहरु छन् । ज्यादै कट्टर र अतिवादी मात्र भएर पनि हुदैन समय सापेक्ष स्थान र परिवेश सापेक्ष संस्कार र रितिरिवाजमा परिमार्जन गरिनुलाई पनि कुनै अनौठो मान्नु हुन्न । तर यस्तो सुधारको कुरा सम्पुर्ण र्राईहरुको अभिमतको आधारमा गरिनु पर्दछ । अन्य धर्मको आधारबाट परम्परागत "र्राई" आत्माको अपहेलना गरिनु हुन्न । किनकी यो मुल घर हो । कहि कतै अन्य बिचार र संस्कार तिर भुलेर गएका र्राईहरुलाई पनि बिसाउने चौतारी दिनु पर्दछ । तर घरको चुला भत्काउन भने दिनु हुन्न स्टोभ ग्यास चलाउन जाने भन्दैमा ।
७ मार्च, २०१०
sanjaya rai | | sanjayakhaling92@yahoo.com , dcnepal in malaysia - 2010-03-13
bastap ma vannu parda. kukur pani 1k chhoti ghar auda kehi khane kuru diyo vane. feri arko dinma pani teyhi samayema ke hi khane kurako asma au6. tyo samaya ma khane kura diyena vane sarai risle chur chur hun6. testai ho hamile pujeko debata pani? hamile pujne samayema pujenau vane hamilai nai bimari par6 wo khan6. yesto vagawan kina pujnu paryo na hamilai santi din6 na anadanai? yo sabai saitan haru hun. vagawan vaye kina hamilai nai yasari satau6? hami rai limbu haru hindu hoinau? hinduta tyo chhetri bahun haru hun? hami harulai ta jabar jasti hindu vanna bdey banayeko matra ho? ti chhetri bahun harule hamro baje purkha harulai katti yatan diyo katti laita maridiyo katti lai jeall hale? tyo kurako kunai lekha khoj nai chhaina.
raj rai sangam now from dubai | | raj_rai920@yahoo.com , - 2010-03-15
hindu ma jasto byakti puja lagu garna hunna kirant dharma ma plz. yo akdam naramro sanskar ho
raj rai sangam now from dubai | | raj_rai920@yahoo.com , - 2010-03-15
sansarma byakti puja nai sabai bhanda naramro sanskar ho . byakti lai bhagawan manne haru lai tehi bhagawan ko pachhiko ku kritya le sanskar harulai nai bichalli pareko record haru chha
raj rai sangam now from dubai | | raj_rai920@yahoo.com , - 2010-03-15
manchhe lai samman garnus tara bhagawan banayera puja kahile nagarnus . yo nai manchheko thulo bhul ho .
क्वारीबे हंगकंग
