राज राई संगम - बिगुटार ४ सुर्के ओखलढुङगा हाल युएइ
राई हरुको मात्र होईन सिङगो किराँत हरुको साझा चाड हो चण्डि नाच । तर यो अनुभुति र शिक्षा किराँत समाज भित्र छर्ने काम भएको छैन् । यहाँ सम्पुर्ण राई हरुको साझा थलो किराँत राई यायोख्खा जस्ले सिङगो राई हरुलाई एउटै परिवारमा बाँध्ने जिम्मेवारी बोकेको छ । तर आफ्नो आफ्नो तालमा अगाडि बढेको किराँत भित्रको राई समाजमा अहँ त्यो अनुभुति दिन सकेको छैन यायोख्खा ले । त्यासैले त आज राई राई नभएर कोहि चाम्लिङ भए कोहि बान्तावा कोहि बायुङ कोहि थुलुङ कसैले चण्डि नाच लाई आफ्नो ठाने कसैले ईन्कार गरेकसैले आफ्नो संस्कार हरुलाई बिकशित पार्दै त्यासैलाई अँगाल्न पुगे कसैले बिना सँस्कार नै आफ्नो जिबन चलाउन थाले । कसैले त अँग्रेजी सँस्कार खि्रष्टियन लाई नै अँगाल्न पुगे । यहि कुराको बोध सँगै किराँत राई हरुलाई एकमुष्ट बनाउने मुल उदेश्य र किराँत सँस्कार को बचाव को लागी साझा थलोको रुपमा निर्माण भएको हो यायोख्खा तर यायोख्खा के हो यसको उदेश्या के हो भन्ने कुरा नै कतिपय राई हरुलाई थाहा छैन ।
कति ले त भन्ने पनि गर्छन् यायोख्खा त अर्कै राई हरुको मात्र संस्था हो हाम्रो होईन भनेर किन त किराँत राई यायोख्खाले किराँत राई समाज भित्र आफ्नो परिचय बाँड्न नसकेको हो कि अन्या राई हरुले यायोख्खालाई आफ्नो नठानेरै हो कि कि के हामिमा अझै आफ्नो जातिय पहिचान र संस्कारगत पहिचान आवास्याकता ज्ञान नभएको हो कि राजनिति ले टुट र फुटको संस्कारमा मोडेरै हामिमा आफ्नो एकिकृतताको आपसि संगठनलाई भुलाएको हो यदि यसो हो भने यो हाम्रो गल्ति हो । सँस्कार र सँस्कृति सँग राजनिति सधै टाढा रहन्छ जातिय संस्कारगत एकतालाई राजनिति सँग जोड्नुनै मिल्दैन ।
सिङगो राईमा एकम्यता र एकबद्धता प्रदान गर्न नसकेको किराँत राई यायोख्खाको केहि कम्जोरी देखिन्छ यहाँ । राई हरुमा संस्कार र संस्कृति प्रति चेतना जगाउदै एकरुपता प्रदान गरेर एउटै परिवारमा समेट्न यायोख्खाको अहं जिम्मेवारी छ । कतिपय राई हरु संस्कार र संस्कृति बिहिन् भई सकेका छन् आफ्नो पहिचान र अष्तित्व त्याही एउटा राई शब्दले चिनिएका छन कस्तो हुन्छ । राई संस्कार अथबा किराँत संस्कार ग्रामिण भेग हरुमा अल्पसंख्याक राई हरु जहाँ आफ्नो भाषा के हो संस्कार के हो संस्कृति के हो केहि थाहा छैन । गर्बको कुरा र पनि उहाँ हरु आफुलाई किराँत राई भनेर चिनिन महान ठान्छन् बिभिन्न काल खण्डमा आफ्नो किराँत राई अष्तित्व माथि आक्रमण हुँदा पनि खुकुरीको ताकत र आफ्नो शाहसले किराँत राई पहिचान हरुलाई बचाउदै आउनु भएका हाम्रा राई बस्ति हरुमा पनि आँखा पुग्नु नितान्त जरुरि छ यायोख्खाको । उहाँ हरुलाई किराँत राई संस्कार र पर्ब हरुको अबगत गराउदै किराँत राई हरुको महान पर्ब उधौली र उभौली मा समान सहभागिता गराउन पर्छ । बाटो बिराउँदै यत्र तत्र छरिन लागेका किराँत राई हरुलाई संगठित हुन र पार्नको लागी पहलि कदम किराँत राई यायोख्खा बाट नै हुन पर्छ । यहाँ कतिपय राई हरु हुनुहुन्छ उहाँ हरुले चण्डिनाच लाई आफ्नो पर्बको रुपमा ठान्नु हुन्न उहाँहरुको अलग्गै संस्कार हरु छ त्याहि संस्कार लाई आजका सचेत युबा हरुले संरक्षण गर्ने हेतुले आफ्ना आफ्नो संगठन हरु लाई मज्बुत बनाउदै जादै हुनुहुन्छ चण्डि नाच ननाच्ने राईहरु सोलु र ओखल्ढुङगा जिल्ला भित्रको बायुङ कुलुङ थुलुङ नाछिरिङ जेरो आदि राईहरुले चण्डिनाच नाच्नु हुन्न । मलाई लाग्छ अन्य पनि धेरै राई हरु हुनुहुन्छ जस्ले चण्डिनाच लाई आफ्नो ठान्नुहुन्न । हो उहाँहरु मध्य कतिसंग त आफ्नै संस्कार पर्बहरु छन् तर कतिपय राईहरुभित्र त आफ्नो साझा पर्ब र संस्कार हरु छँदै नभएको अबस्था देखिन्छ म बायुङ राई भएको नाताले थोरै बायुङ राईलाई चिनाउन चाहन्छु ।
किराँत बायुङ राईको परिचय
चण्डिनाच्लाई किराँत पर्ब र राई हरुको महान् चाड ठानिन्छ तर बायुङ राई समाज भित्र नियाल्दा बायुङ राई र चण्डिनाचको नाता निकै टाढा रहेको पाईन्छ तर खुशि यस्मा लाग्छ । आजका नयाँ बायुङ युबा जमात हरु बुझेर नबुझेर चण्डि नाच प्रति निकै आकर्षित देखिन थालेका छन बायुङ राईहरुको आफ्नै साझा पर्ब र संस्कार हरु छ सेग्रो नाचलाई आफ्नो साझा पर्ब ठान्ने बायुङ राई भित्र भाषागत रुपमा एकम्यता पाईन्छ कतिपय ठाँउ हरुमा बाहिङ शब्द प्रयोग गरिन्छ भने कति ठाँउमा बायुङ शब्द प्रयोग भएको पाईन्छ तर पुराना पुर्खा हरुको मान्यातालाई पछ्याउदै जाने हो भने बायुङ शब्दनै शुद्ध हो भन्न सकिन्छ ।
सेग्रोनाचको कुनै निस्चित दिन हुदैन हिउदको समयमा उपयुक्त समय पारेर जुनसुकै दिन पनि नाच्न सकिन्छ । यहि दिन नाच्नुपर्छ भन्ने मिति तोकिएको हुन्न । आज आएर यो धेरैनै दुर्लब भई सकेको छ । कतिपय बायुङ राई हरुले त चण्डिनाच लाई जसरी छोडेर आए त्यासरी नै सेग्रो नाचलाई पनि छोड्दै जाने क्रम छ । जस्तो बायुङ राई भित्र सेग्रो लाई आफ्नो पर्ब नठान्ने राई हरु को को र कति छन् भन्ने त यकिन छैन मलाई तर बायुङ राई भित्रको हजुपाछा राई हरुले चाँही पुर्ण रुपले नै सेग्रो नाचलाई छाडि सकेको अबस्था छ । र अब हजुपाछा राइभित्र किराँत सँस्कार को रुपमा बिहेवारीमा प्रयोग हुने सँस्कार हरु र बर्षदिनमा पिता पूर्खा हरु प्रतिको पितृपुजा लाई मात्र किराँत सँस्कार को रुपमा चलि आएको पाईन्छ । यी कुरा हरु पनि पुरानो पुष्ताको अन्त्य र नयाँ पुष्ताहरुको आगमन सँगै हराउदै जाने क्रम जारी छ । यो कुरा लाई हेर्दा किराँत भित्र बाटा फुट्दै फुट्दै गएर अन्त्यामा अब बायुङ राई भित्रको हजुपाछा राई भित्र अब आउने पुष्तामा सँस्कार को अन्त्या नै होलाकि भन्ने डर छ । बायुङ राईको यो कुरा त एउटा उदाहरण मात्र हो कैयौं किराँत हरु छन यहाँ आफ्नो अष्तित्व गुमाई सकेको अवस्थामा । ब्
बायुङ रदु मुलुखिम
एउटा आशा लाग्दो सचेत जमात हरु जुन जमात हरुको प्रयास बाट संगठन र एकताको आवास्याकता ठान्दै बायुङ रदु मुलुखिम को निर्माण गरियो । यो हामि बायुङ राई हरुको लागी अत्यान्तै खुशिको कुरा हो दिल भित्रै बाट सम्मान गर्दै यसमा आबद्ध हुन जरुरि छ । संगठनलाई सहि सदुपयोग गरौं किराँत भित्र जसरि राई लिम्बु सुनुवार याखा भएर टुकि्रएको अबस्था छ त्यासरीनै राई भित्र पनि बायुङ थुलुङ चम्लिङ बान्तावा आदि आदि रुपमा बिभाजित गराईने कार्य नगरौं र बायुङ राई हरुको साझा मुलुखिम भित्र नै अट्नु सक्नु पर्छ बायुङ राई हरुले त्यो भन्दा तल पनि म हजुपाछा म युन्बुचा म नाम्बेसा्रचा भन्दै आफ्नो आफ्नो दावा तिर लागेर अर्को अर्को संगठन हरुको निर्माण हरु गर्ने कामलाई अन्त्या गर्दै किराँत भित्रको फुट्दै जाने सँस्कार लाई पनि अन्त्य गरेर एकमुष्ट हामि किराँत हौं भन्ने शिक्षा र चेतना सिङगो किराँतमा बाँडदै किराँत एकतामा प्रमुख अग्रसरता को भुमिका बायुङ रदु मुलुखिमले निभाउने नै छ किराँत भित्र बायुङ मात्र होईन यहाँ चाम्लिङ बान्तावा हुँदै लिम्बु सुनुवार र याखा हामि सबै किराँत हौं भन्ने चेतना बायुङ रदु मुलुखिमले बायुङ राई समाज र सिङगो किराँत समाज भित्र छर्न सकोस । यो नै हामि किराँत हरुको खुशीको कुरा हो ।
चण्डि नाच बायुङ राईको पनि हो ।
बायुङ राई मात्र नभएर जति पनि चण्डिनाचलाई आफ्नो ठान्नु नहुने राई हरु हुनुहुन्छ । उहाँ हरुले पनि चण्डिनाच लाई स्वुइकार्दै उधौली र उभौली पर्बलाई सिङगो राई तथा किराँत हरुको साझा पर्बको रुपमा लिनुनै पर्छ । धान् नाच र चण्डि जस्ता पर्ब हरुलाई किराँत हरुले आफ्नो साझा पर्बको रुपमा स्वुकारेर यसलाई एकैसाथ एकै दिन अथबा २ दिन लाई महान किराँत हरुको महान पर्बको रुपमा लिदा सिङगो किराँत समाज भित्र एकम्याताको आभाष सँग सँगै आपसि समझदार र सँस्कारगत चेतना अनि सँस्कारगत चासो र आबास्याकता सबै किराँत युबा हरुमा फैलिने छ । नेवार समुदायमा हप्तौं लगाएर आफ्नो पर्ब सँस्कार लाई मान्ने परम्परा छ भने हामि राई लिम्बु याखा सुनुवार हरुले धान नाच चण्डि नाच जस्ता पर्बलाई मिलाएर एक दिन या दुई दिन किराँत हरुको साझा पर्बको रुपमा स्वुइकार्दा केहि झमेला हुने छैन । हो हामि एउटै किराँत भित्र अलग अलग दिन अलग अलग पर्ब सँस्कार यो हुनै सक्दैन ।
एउटै पर्ब र सँस्कार ले हामि किराँत हरुलाई एउटै चुला भित्र अबश्यानै बाँध्ने छ । आजको आबाश्याकता यहि हो हामि महान किराँत हरुको । चण्डि नाचलाई हामिले स्वुईकार्नु न त कसै बाट सँस्कार सापटि लिएको जस्तो हुनेछ न त कसैले दाईजो दिएको जस्तो हुनेछ यो त ईतिहाँसको काल खण्डमा गुमेको आफ्नो सँस्कार फेरी पाउनु हो । चण्डिनाच उधौली उभौली पर्ब न त चाम्लिङ राईको मात्र हो न त बान्तावा राईको मात्र हो यो त हामि सबै राई हरुको साझा पर्ब हो र हामि सिङगो किराँत हरुको महान दिन हो यो । अब बायुङ राई ले चण्डिलाई बायुङ समाज भित्र ब्यापक रुपमा अगाडि बढाउन पर्छ यस्मा कुनै ढिलाई गर्न हुन्न किन कि ढिलाई हुँदै गई रहेको अबस्था छ हामि किराँत भित्र एकले आर्कालाई हातेमालो गर्दै जाने क्रम । त्यासैले चण्डि नाचको लागि प्रशिक्षाक हरु मगाएर झिकाएर जसरी हुन्छ तत्काल हामि चण्डिनाच बाट टाढिएका किराँत हरुले चण्डिलाई अब चाँडो भन्दा चाँडो पुन बिउँझाउनै पर्छ । यस कार्यले हामि भित्र नयाँ एउटा सँस्कारगत जिम्मेवारीमा जोश त दिनेनै छ किराँत भित्र हातेमालो गर्दै जाने सँस्कार को पनि अबिछ्छन्न बिकाश को सुरुवात हुनेछ ।
यायोख्खाको अबको जिम्मेवारि
पहिलो कुरा त किराँत राई समाज लाई एक मुष्ट पार्नै पर्छ यायोख्खाले तत्कालको लागि त सँस्कारगत एकताको लागी सिङगो राई समाज लाई एकम्याता दिन साझा पर्ब उधौली उभौली लाई किराँत राई समाज भित्र ब्यापक रुपमा अगाडि बढाउन पर्छ । यस्को लागी जहाँ जहाँ चण्डि र किराँत सँस्कार हरु हराएको अबस्था छ त्याहाँ प्रशिक्षाक हरुको ब्याबस्था गरेर बाल बच्चा युबा देखी लिएर बृद्ध सम्मलाई चण्डिनाच को प्रशिक्षाण गराउन पर्छ । र सबै राई हरुलाई एउटै चुलामा बाँध्न यायोख्खा र हामि राई हरुको अहं जिम्मेवारी छ । लिम्बु सुनुवार याखा हामि सबै किराँत हरु एउटा चुलाको परिवार हौं । एकले अर्कालाई भुल्नु आफुले आफै लाई भुल्नु हो यो कुरालाई यायोख्खाले आत्मा सात गरेर सबै किराँत हरुको साझा थलो बिश्व किराँत संघको स्थापना पर्दछ जबकि प्रबाशि आप्रबाशि तथा बिदेशि सबै किराँत हरु त्यासको मातहतमा रहन सकौं ।
निष्कर्ष
चण्डिनाच हामि सबै राई हरुको साझा पर्ब हो । तर ईतिहाँसको काल खण्डमा किराँत हरु भित्र बिशेषत आपसि मनमुटाब को कारण र त्याति बेलाको शिक्षाको अभाब भित्रको समाजमा अन्धबिश्वास को जड जस्तो कसैलाई सँुगुर पुजाले नफाप्ने भन्दै बाख्रा पुजा तिर लाग्ने कसैलाई ढोल झ्याम्टा बजाएर धुमधाम सँग चण्डि नाच्दा नफाप्ने यो एउटा उदाहरण हो आदि आदि र अर्को कुरा किराँत भित्र फाटो ल्याउन कै लागी पनि अरु बाट अनेक राजनिति भएको कुरा प्रष्ट नै छ यहाँ यिनै बिबिध कारण हरुले नै किराँत भित्र छुट र फुटको बाताबरण लाई बढावा मिल्दै गयो । किराँत ईतिहाँस र किराँत अष्तित्व खोज्न चाहने आजका सचेत किराँत युबा हो ईतिहाँस लाई पल्टाउदै जाँउ त्यास भित्र हामिले चण्डिनाच लाई हामि सबैको साझा पर्बको रुपमा पाउने छौं ।
ल त म अर्को लेख मा उपस्थित हुनेनै छु कमेन्ट दिन नबिस्रनु है । आफ्नो पहिचान सँस्कार सँस्कृतिको सधै रक्षा गरौं यहि हो असल सन्तान को गुण । अली हतार मा लेखेको हो मैंले ।
जय किराँत ।
