इतिहासकै संगिन मोडमा आदिवासी किराती राई समुदाय

- विजय सन्तोषी राई


नेपालका आदिवासी किराती राई समुदाय यतीबेला इतिहासकै गंभिर तथा संकटमा आईपुगेको छ । नेपालको इतिहासमा सवैभन्दा लामो समय सम्म शासन गरेको किराती राई समुदाय अहिले अत्यन्त कठिन र गंभिर मोडमा उभिएको छ ।

ऐतिहासिक जिम्मेवारी पाएको संविधान सभा लगायत राजनैतिक दलमा र जातीय संगठनको रुपमा रहेको किरात राई यायोख्खाले सन्तोजनक रुपमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न नसकेको र विभिन्न षडयन्त्रकारीहरुको जालमा परी राई समुदाय फुटको संघारमा पुगेका कारण राई समुदायमा चरम निरासा र वितिष्णा पैदा भएको छ ।

यस्तो इतिहास बोकेका राई समुदायले अव पनि अहिले सम्म गरेको कार्यको आत्म समिक्षा गरी आफु र किरात राई यायोख्खालाई व्यापक परिर्वतन गरेर नया जीवन दिन सकेन भने राई समुदाय ईतिहास र कितावको पानामा मात्र सीमित हुनसक्छ ।

यतीबेला किरात राई समुदाय सामु विभाजित मानिसिक्ता भएका विभिन्न थरीका राई समुदायलाई एकीकृत ढंग अगाडी बढाउदै किरात राई यायोख्खालाई पुर्नसंरचना गरी नया विचार र नया ढाचाका साथ अगाडी बढाउनु पर्ने छ भने अर्को तर्फ राज्यको पुर्नसंरचना गरी किरात स्वायक्त राज्य स्थापना गर्न सशक्त भूमिका निर्वाह गर्नुका लागि सफल रणनीति निर्माण गर्नु पर्ने दायित्व रहेको छ ।

त्यसैले पूर्वााचलकै ऐतिहासिक नगरी धरानमा भैरहेको किरात राई यायोख्खाको राष्ट्रिय महाधिवेशन सवैको चर्चा र चासोका विषय बनेको छ भने किरात राई समुदायले यस महाधिवेशनलाई अत्यन्तै महत्वका साथ लिएका छन ।

फुटाउ र राज गर भन्ने षड्यन्त्रबाट पहिले पनि किरातीहरुको एकिकृत र सशक्त शक्तिलाई बल्लो किरातमाझ किरात र पल्लो किरातको नाममा विभाजित गरिएको हो । अहिले पनि किरातीहरुलाई विभाजित गरी आफ्नो स्व्ाार्थ सिद्ध गर्ने षडयन्त्रकारीहरु सकि्रय भएकाले हामी किरातीहरु सजग भई किरातीहरुमा फुट हुन नदिन लिम्बुवानखम्बुवानको नाममा अलगअलग स्व्ायक्त राज्य होइनसिङ्गो किरात स्व्ाायक्त राज्य अन्र्तगत लिम्बुवानखम्बुवान उपस्वायत्तराज्यहरु निर्माण अभियानमा जुट्नु पर्छ ।

किरातहरु नेपालमा वसोवास गर्ने प्राचिन जाति भएकाले किरातहरु ज्ााति मात्र नभएर भूमी र सभ्यता पनि हुन नेपाललाई प्राचिन यूगमा किरात देश भनिे गरिएको प्रमाणो रुपमा ब्राम्ह्ण जातिले संकल्प भन्दा किरात देशे वा कैराते देशे भनेर नेपालाई अद्यापि भन्ने गरेका गरेका छन । नेपालमा किारतहरुले सवैभन्दा पहिला नेपालको केन्द्रिय राज्यव्यस्था स्थापना गरी यलम्बरदेखी मस्तीसम्म ३२ पुस्ताले १६ सय बर्षसम्म गण परम्परामा आधारित शासन सत्ता संचालन गरेको पाईएको छ ।

किरातीहरु नेपालका एक मात्र प्राचिन र आदिवासी किरातीहरु भएता पनि किरातीहरु अहिले राई लिम्बुसुनुवार याख्खमा मात्र सिमित हुनु पुगेका छौ ।

किरात जातिको प्रमुख शाखाको रुपमा रहेका राई जातिको लामो इतिहास रहेको पाईन्छ । शूरुमा राजा वा शासकको सम्मानार्थ शब्द राय बाट इशाको सातौ शताब्दी आसपासतिर किरातलाई राई जातिको नामकरण भएको हो ।

लमजुङमा भेटिएको हस्तलिखित बंशावलीमा राजा अटला राईदुभा राईद्रमी राई भाम्चुर राई गरी राईका १४ पुस्ताकोबर्णन पनि गहेको पाईएको छ ।

काठमाण्डौ उपत्याकामा स्थापति आफ्नो शासन सत्ताबाट लिच्छविबाट विस्थापित भएपछि दूईजना राई दाजुभाईहरु जिल राई र अजिल राई मकवानपुर झरी त्यहा गढी गरी शासन गरको पाईँन्छ ।

नेपाल एकिकरण गर्ने हिडेका पृथवीनारायण शाहको सेना विरुद्ध दोलखाको किराती छापमा महेन्द्र िसंह राई र नामिसंह राई चौदण्डी गढीमा अगमिसंह राईभोजपुरको हतुवा गढीमा सौनाहाङ राईसंखुवासभाको चैनपुरगढीमाकाङसोरे राईधरानको विजयपुर बुधिकर्ण राईले विरतापूर्वक लडाई गरी आफ्ना स्वायत्त राज्यको रक्षा गर्दै लडेको अन्त्यमा पृथ्वीनारायण शाहको फौजले छलकपटगरी विजय गरेको इतिहासमा उल्लेख गरिएको भेटिन्छ ।

इतिहासकारको भनाई अनुसार पहिला पूर्वका सम्पूर्ण किरातहरुलाई सम्बोधन गर्ने जातीय नाम राई थियो । राईबाटै लिम्बु सुनुवार याख्खा भएका हुन । किरात इतिहासकार काजीमान कन्दङवा लिम्बुले कन्दङवा र अन्यथरी लिम्बुहरुको बंशालवी पेश गर्दै लिम्बुहरुको आठ पुस्ता अगाडीका पुर्खा टटुक राईआङवोहाङहरुको आठ पुस्ता अगाडीका पुर्खा मुगामा राईको भेटिएको छ । चेम्जोङ्ग लिम्बुको एक पुर्खा पनि राइनै भएको पाइएको छ । पृथ्वीनारायण शाहले सम्वत १८३१ म्ाा पल्लो किरातका किरातीहरुल्ाई स्वशासन दिई लालमोहरमा उल्लेख गर्दा तिमिहरु अरु नौलाख राई पटि होइन अरु मासिने हुदा तिमिहरु नमासिने हो लिम्बु कुलभाईलाई दियौ भनी पहिलो पटक लिम्बु शब्दको उल्लेख गरी राईबाट लिम्बु भनी फुटाएको ईतिहासमा भेएिको छ ।

राईजातिको इतिहास करीव १५०० बर्ष पुरानो रहेको राईलाई विभाजन गरी राईहरुको एकिकृत शाक्तिलाई वभाजन गर्ने उदेश्यले भ्रम छर्ने षडयन्त्रकारीहरुको छलमा परी राई पृथ्वी नारायण शाहले दिएको पगरी भएकोले यसलाई छडेर आफ्नै थर वा पाछालाई जातिको रुप दिन केही राईहरु अहिले लागिपरेका छन यो राम्रो संकेा होइन ।

आजभन्दा १५ सय बर्ष अघि देखी राई रहेका जातिलाई दुई सय पचास बर्ष अगाडीका पृथ्वीनारायण शाहले दिएको पगरी कसरी हुन सक्छ यो सरासर झुट हो । फेरी जो संग बर्षौबर्षसम्म आफ्नो गणराज्यको रक्षाका लागि राई जातिले पृथ्वीनारायणशाहसंगै लडाई गरे उसैले दिएको पदवी कसरी लिईन्छ त्यसैले यो राईहरुलाई फुटाउने षडयन्त्र मात्र हो हामी सवैथरी राईहरुले अहिले बुझ्नु पर्छ ।

इतिहासकै महत्वपूर्ण घडीमा किरात राई जातिमा फुट आउनु र ल्याउन खोज्नु भनेको आत्मघाती कदम हो । अहिले किरात राईहरुको शक्तिसंग डराएर फुट ल्याउन केही तत्वहरु धुरन्धर लागी परेका छन हामी किराती राईहरु उनीहरुको गोटी बन्न हुदैन । यदी जानी नजानी गोटी बनियो भने आफ्नो समुदायप्रति गदारी गरेको ठर्हछ ।

राज्यको पुर्नसंचरना गरी नया संविधान मार्फत आदिवासी जनजातिहरुको हक अधिकार स्थापना गर्ने यस महान अभियानमा किरात राईलाई विभाजान गर्ने किरात राई विरोधी समुह तत्व र एजीओ चलाउने लोभीपापीहरु रहेकाले तिनिहरुदेखी होसियार भई राई समुदाय फुटबाट जोगीनु पर्छ ।

कुलुङ्गथुलुङ्गथुलुङ्गआठपहरियावान्तवाचाम्लिङ्गसाम्पाङ्गसाम्पाङ्ग लगायत विभिन्न थरी राईहरुले नेपाल सरकारले गठन गरेको आदिवासी जनजाती सूचिकरण समितिमा निबेदन दिएका किराती राईहरुलाई पनि किरात राई यायोख्खाको यस महाधिवेशनमा घनिभूत छलफल गरी किरात राई यायोख्खालाई सवै थरिका किराती राईहरुले हाम्रो भन्ने वातावरण बनाउनु आज पहिलो आवाश्यक्ता र अनिवार्य भएको छ ।

सूचिकृत हुन दर्ता गरेका विभिन्न पाछाका राईहरुलाई जातिको नाममा सूचिकृत नगरी उनीहरुको भाषालाई मात्र सूचिकृत गर्ने अभियानमा किरात राई यायोख्खा र राई समुदाय लाग्नु पर्छ ।

किरात राई यायोख्खाकोराष्ट्रिय महाधिवेशनले यायोख्खालाई सवै थरी राईहरुको महासंघको रुपमा स्थापित गराई यो महाधिवेशनलाई एकताको महाधिवेशनको रुपमा घोषणा गरी सवैथरी राईहरु एकिकृत भएको सन्देश दिएमात्र यस महाधिवेशले सार्थकत्ता र पूर्णता पाउछ ।

यायोख्खाको विधान संसोधन गरी केन्द्रिय तथा जिल्ला अध्यक्षमा पालौ पालो सवै थरी राईहरुलाई ३ महिनाको रोटेशनमा अध्यक्षको जिम्मेवारी दिने व्यवस्था गरी नेतृत्व गर्ने अवसर दिनु पर्छ अनिमात्र सवै थरी राईहरुले किरात राई यायोख्खा हाम्रो पनि हो भन्ने आभास गर्ने छन । त्यसपछि मात्र किरात राई यायोख्खा सवै थरी राईहरुको साझा संस्थाको रुपमा स्थापित भई सशक्त भएर जान सक्छ ।

किरात राईहरुलाई विभाजन गरेर डलर कमाउने वा विभाजित राईहरुको कोटाबाट सासंदमंत्री र राजनैतिक नियुक्ति पाउने वा नेता बन्न पाईने लोभबाट प्ररितहरुनै अहिले राईलाई थरी र पाछाको नाममा फुटाउन सकि्रय छन ।

तिनिहरुले र हामी किरातीहरुले बुझ्नु पर्छकी एकिकृत भएर सिङ्गो किरातीहरु एकिकृत भएर रहे भने किरात स्वायत्त प्रदेशको मुख्य मंत्री बन्छन तर राई समुदायलाईनै पाछापाछामा गरी फुटाएर छरपस्टिए भने मुख्यमंत्रीमंत्रीसासंद त होइन गाविस अध्यक्ष र वडा अध्यक्षमा मात्र सिमित हुनु पर्छ ।

त्यसैले किराती राईहरुले मुख्य मंत्री बन्नेकी वडा अध्यक्ष बन्ने अव रोच्नु पर्ने्र समय आएको छ । एकिकृत भएर आन्दोलन गरी सशक्त आवाज घन्काउन सके सफल भईछ भन्ने उदाहरण लिम्बु र मधेसी समुदायलाई अहिले लिन सकिन्छ अहिलेको ४४ सदस्यीय मंत्री परिषदमा नेपालको जनसंख्याको पुग नपुग २ प्रतिशत रहेका लिम्बु समुदायबाट २ जना र मधेसी समुदायबाट २१ जना करिव चार प्रतिशत रहेका राईबाट शुन्य हुनु पनि हो । किन भने राईहरुमा एकता नहुनु फुटको संघारमा पुग्नुनै यसको विडम्बना हो ।

पहिलेदेखीनै वल्लो किरातमाझ किरात र पल्लो किरात भनी छुट््याएको भूगोल जसमा अहिलेको मेचीकोशीसगरमाथासिराहा र सप्तहरी वाहेक र जनकपुर अाचलका रामेछापदोलखा र सिन्धुली जिल्लाका केही भू भागहरुसहितको स्व्ायक्त राज्य नै प्रस्तावित किरात स्वायक्त राज्य हो ।

भाषा धर्मसस्कृति रहनसहनको आधारमा विशिष्ट प्रकारको पहिचान भएको शास्त्रिय दृष्टिकोणले एउटै जाति भएको राईलिम्बु सुनुवारयाख्खाधिमालदनुवारजिरेलसुरेलथामी र हायु लगायत किरात समुदायको विशेष अग्राधिकार उपस्थिती र सघनताको आधारमा प्रशासनिक सामाजिक सास्कृतिक आर्थिक अधिकारहरुको सुनिनिश्चित भएको स्वायक्त राज्यनै किरात स्वायक्त हुनु पर्छ ।

ऐतिहासिक किरात भूमिको रक्षा गर्न किरात स्वायक्त राज्यअन्तर्गत प्रस्पावित भूमि आदिमकालदेखीनै किरातीहरुले आवाद गरेको भूमि हो । त्यहा उनीहरुले विभिन्न प्रशानिक गढीहरु स्थापना गरी शासन गरेका थिए । ऐतिहासिक किरात भूमिको रक्षागर्न किारतीहरुको सिङ्गो किरात स्वायक्त राज्य निर्माण गनु पर्छ ।

कॆन्द्रिय संघमा सशक्तप्रभावकारी र निर्णायक भूमिका सिङ्गो किरात स्वायक्त राज्यन निर्माण गर्दा मात्र सशक्त प्रभावकारी र निर्णायक हुन्छ । स साना स्वायक्त राज्यहरुमा बाडिदा किरातीहरुको भूमिका र उपस्थिति फितलो र कमजोर हुनुपुग्ने भएकाले सिङ्गो किरात स्वायक्त राज्य निर्माण गर्नु जातीय र राजनीतिक रुपमा लाभदायी हुन्छ ।

जातीय स्व्ाायक्त राज्य निर्माणको सम्वन्ध जातीय उत्पीडनको अन्त्य र जातीय मुक्तिसंग छ । जातीय स्वायक्ता पाए भने मात्र किरातीहरुको राज्यसत्ता शासन गर्ने अधिकार सुनिश्चित हुन्छ । जातीय स्व्ायक्ता प्राप्त नभएमा किरातहरुको नाममा कुनै अमुक किराती शासनसत्तामा पुगे पनि त्यसले किरातीहरुले अधिकार सुनिश्चित हुदैन । त्यसैले किरात स्वायत्तता बिनानाको संघियता भ्रम हुन जान्छ । किराती जनतालाई अधिकार सम्पन्न बनाउन किरात स्व्ाायक्त राज्यनै निर्माण गर्नु पर्छ ।

नया बन्ने संविधानमा किरातीहरुको हक अधिकार स्थापना गर्न र आत्म निर्णयको अधिकार र जातीयक्षेत्रिय स्वशासनको आधारमा राज्यको पुन संरचना गरी किरात स्वायत्त राज्य निर्माण अभियानमा सवै किरातीहरु र गैरकिरातीहरु समेत कि्रयाशिल गर्न किरात राई यायोख्खा सफल भए मात्र सवैको भविष्य उज्वल हुन्छ ।